نمایشنامه ای از سم  ِشپرد 

نفرین و هزار بار  نفرین

 َسم  ِشپرد  یكی از شاخصه های نمایشنامه نویسی سه دهه ی پایانی قرن بیستم است . كسی كه می توان از خلال آثارش،  امریكای معاصر و هویت رو به اضمحلال رویاهای مردمان این سرزمین را به خوبی بازشناسی كرد آن هم در آثاری كه رگه هایی قوی از نوعی معنا باختگی و شوریده سری در آنها موج می زند . ملغمه ای منحصربفرد از هوشمندی اجتماعی میلر و ادوارد آلبی و شكلی از یاس نویسندگانی كه دیگر تعهد اجتماعی برایشان تركیبی مستعمل و بی معناست . از شپرد پیش از این نمایشنامه های متعددی چون غرب حقیقی ، مادر ایكاروس ، كودك مدفون و... به فارسی ترجمه شده  و فیلم نامه های پاریس تكزاس و نیا التماس كن – هر دو توسط ویم وندرس كارگردانی شد – و زابرینسكی پوینت كه در سالهای جوانی برای آنتونیونی نوشت ، در خاطرها مانده است . این بار نشر افراز كه چند سالی است كار خود را بر روی انتشار آثار نمایشی متمركز كرده یكی از نمایشنامه های شاخص این نویسنده را كه در سال 1978 به رشته ی تحریر درآمد  به بازار كتاب فرستاده است .  

شپرد در «نفرین طبقه ی گرسنه» خانواده ای را به تصویر می كشد كه در تقلای كشف معنای زندگی شان ، تصویری دست نیافتنی از آزادی و امنیت را عرضه می كنند . آنها گرسنه اند، اما نه گرسنگی فیزیكی ، بلكه اشتهایی كور شده و بی انتها برای كسب فردیت ، تمایز و كسب خشنودی از نقشی كه ایفا می كنند سرتا سر وجود آنها را در برگرفته است . آنها شوریده و خشماگین سر یكدیگر فریاد می كشند و در تراژدی خانوادگی شان در كانونی از جدل های زهرخندگون ما را می رنجانند و به فكر فرو می برند . غذا و غذا خوردن در این نمایشنامه عنصر مهمی است  و در ورای كاركرد نشانه گون ظاهری آن استعاه ای از گرسنگی مطلقاً بی پایان روحی اعضای خانواده ای است كه آگاهانه از بیهودگی پایان ناپذیر زندگی خودشان می گریزند.       

شپرد كارش را با نگارش متن هایی برای گروه های آف –آف برادوی آغاز كرد. اما در سالهای اخیر علاوه بر نگارش متون نمایشی ، فیلم نامه ، شعر ، و... به بازی در آثار سینمایی مشغول شده است . منوچهر خاكسار هرسینی كه خود سالها در كشور آمریكا زندگی كرده و فعالیت های تئاتری داشته است ترجمه ی قابل قبولی از این نمایشنامه عرضه كرده است .  

 نفرین طبقه ی گرسنه

سَم  ِ‌شپرد

منوچهر خاكسار هرسینی

نشر افراز

120 صفحه

2000 تومان

 یك نمایشنامه ی ابزورد دهه نودی

".... دیر سر كار رسیده بودم و یه ماشین دیگه ، جای من پارك بود. یعنی یه نفر جای پارك منو گرفته بود. یه لحظه تو ماشین نشستم ، نمی دونستم كجا برم. همینطور به جلوم خیره شده بودم. بعد ماشینم رو گذاشتم تو دنده و رفتم تو شكمش...راست رفتم تو شكم اون ماشینه . رفتم عقب و دوباره كوبیدم به اون ماشین و دوباره و دوباره و دوباره تا اینكه اون ماشینه مثل یه آكوردئون مچاله شد به دیوار ساختمان..."

اینها را مردی می گوید كه آرام و خونسرد در لبه ی پنجره ی طبقه ی هفتم یك ساختمان بلند مرتبه ایستاده و ساكنان ساختمان را كه گمان می برند می خواهد خودكشی كند ، حسابی به وحشت انداخته است . مردی كه نمی دانیم ما در خواب او به سر می بریم و یا اینكه او در ورای معناباختگی زندگی روزمره اش مرز میان بیداری و كابوس را  فراموش كرده است . هرچه هست به بهانه ی حضور او در لبه ی طبقه ی هفتم است كه با زوج های گوناگونی آشنا می شویم كه در یك میهمانی حضور دارند و چالش های ارتباطی شان را از پس پنجره های باز خانه شان فریاد می كنند . گویی مخاطب همچون روحی سیال ، همچون همزادی سرگشته و مبهوت ، تنها و تنها با بی معنایی آشكار و پنهانی مواجه می شود كه در لحظه لحظه ی رابطه و مسیری كه شخصیت های نمایش در زندگی طی می كنند روبرو شده است.

تا آنجا كه می دانم این نخستین نمایشنامه ای است كه از یك نویسنده ی كانادایی به زبان فارسی برگردانده می شود . ساسان گل فر كه خود فارغ التحصیل رشته ی بازیگری تئاتر است در ترجمه ی این نمایشنامه تلاش وافری برای حفظ و انتقال ظرافت های شوخ طبعانه و طنازانه ی موریس َپنیچ انجام داده است .

موریس َپنیچ ، نمایشنامه نویس ، كارگردان و بازیگر شاخص كانادایی این نمایشنامه را در سالهای میانی دهه ی 90 در كشور كانادا نوشت و روی صحنه برد. اثری كه با بهره مندی از بافتی روایی و مبتنی بر بازگویی های سولیلوگ وار هریك از شخصیت ها در فضایی ملموس و قابل درك تصویرگر همان معناباختگی ای است كه پس از جنگ جهانی دوم با آثار بكت ، آداموف و یونسكو وارد جریان ادبیات نمایشی شد . با این تفاوت كه آن بافت انتزاعی و جهانشمول در بافتی مكان مند و مبتنی بر مقتضیات زندگی مدرن پیاده شده است و برای مخاطب ایرانی نیز به شدت قابل درك است .

این نمایشنامه كه در قالب مجموعه ی نمایشنامه های برگزیده ی دهه ی 90 توسط نشر «تجربه» منتشر شده است ، همچون دیگر آثار این ناشر از پخش خوبی برخوردار نیست و بهترین فرصت برای خرید آن همین روزهای نمایشگاه كتاب است كه بالاخره می توانید نشانی از این نشر تخصصی آثار تئاتری پیدا كنید .

 7 طبقه

موریس َپنیچ

ساسان گل فر

نشر تجربه

82 صفحه

900 تومان

 در فراسوی ایبسن

 از بخت یاری ما بوده است که اغلب آثار هنریک ایبسن ، این نمایشنامه نویس جریان ساز نروژی همواره مورد توجه مترجمان ما قرار گرفته و علاوه بر انتشار ترجمه های متعدد از برخی آثار او ، تحلیل های ارزشمندی نیز بر نمایشنامه هایش به زبان فارسی انجام شده است . در این میان «ایبسن آشوب گرای» نوشته ی امیرحسین آریان پور و ..... که هلن اولیایی نیا در سال ... منتشر کرد شاخص تر هستند .

 منصور کوشان که خود در سالهای پیش از انقلاب در زمینه نقد و بررسی آثار نمایشی نوشته های بسیاری دارد در کتاب «فراسوی متن ، فراسوی شگرد » تلاش می کند دو رویکرد را همزمان توسعه دهد.

نخست ترسیم شمای کلی از وجوه زندگی شخصی هنریک ایبسن و نمود آن در آثار او ، بویژه نمایشنامه هایی که در سالهای تبعید نوشته است و دوم تحلیلی ساختاری بر آثار نمایشی وی با تاکید بر ماهیت ساختارشکنانه و آشنایی زدایانه ی آنها . کوشان در بخش نخست کتاب 600 صفحه ای خویش با استفاده از خاطرات دوران کودکی ، نامه ها و اشعار ایبسن جوان بر مبنای نوعی بهره گیری از امکانات نقد مولف و نقد ژنتیکی،  تلاش می کند رگه های آشکار و پنهان شخصیت های آثار او را در زندگی خصوصی ایبسن رد یابی کند . اما در بخش دوم که با عنوان «فراسوی شگرد» دسته بندی شده است ابتدا با پرداختن به نظریه ادبی فرمالیسم و تبیین مفهوم آشنا زدایی ، زمینه را برای بررسی 11 نمایشنامه که ایبسن در سالهای آخر عمرش همچون نمایشنامه های خانه ی عروسک ، اشباح ، دشمن مردم ، مرغابی وحشی ، روسمر آباد ، بانوی دریا ، هدا گابلر ، استاد معمار ، ایولف کوچولو ، یان گابریل بورکمان و وقتی ما مردگان بیدار می شویم  ، آماده می کند و در ادامه هر متن را متکی بر منطق ساختاری آن  و مستقل از هرگونه ارجاع خارجی مورد کند و کاو قرار می دهد . رویکرد کوشان در طول کتاب ماهیتی تاویلی دارد . او کوشش بسیاری کرده است تا مستاق هایی برای نظرات خویش در مورد آثار ایبسن بیابد و آنها را دسته بندی کند . این اثر پژوهشی که ابتدا توسط کوشان به زبان نروژی نوشته شده و توسط خود او به فارسی برگردانده شده است ، ماحصل تلاش چندین و چند ساله ی این نویسنده و زندگی و تعامل با مردمان این کشور اروپایی است که این امر در درک ودریافت او از نمایشنامه های اثر گذار بوده است .

«فراسوی متن ، فراسوی شگرد» کتابی کاربردی است و بیش از هر کس نیاز دانشجویانی را برطرف می کند که می خواهند به سیمایی کلی و در عین حال نظام مند از ایبسن دست یابند و بر اهمیت جایگاه این آغاز گر مدرنیسم در نمایشنامه نویسی وقوف بیشتری یابند . در فصل های پایانی کتاب سالشمار و مجموعه تصاویری از ایبسن نیز گنجانده شده است . در پایان تنها ذکر یک نکته : وجود غلط های نگارشی که در زمان حروفچینی وارد اثر شده زیبنده ی چنین پژوهشی نیست . این اغلاط که می توان از مقدمه ی کتاب  با نمونه هایی از آنها روبرو شد همچون « هنر منوتیک » به جای لغت «هرمنوتیک » و یا عنوان اثر شاخص لوکاچ ، «جامعه شناسی رمان» که به اشتباه «جامعه شناسی زمان» چاپ شده و ..... که به اعتبار این اثر لطمه وارد می کند . به این امید که در چاپ های بعدی این اثر دقت بیشتری مبذول شود .

(بررسی زندگی و آثار هنریک ایبسن )

نوشته منصور کوشان

نشر نوروز هنر

1386

600 صفحه

8200 تومان

حالا اصلاً‌ كافكا دیگه چیه ؟

  دیوید آیوز استاد كمدی های كوتاه و تك پرده ای است . بویژه آنكه توانایی ویژه ای هم در بازی های زبانی دارد و جنس كمدی اش بیش از آنكه تنها مبتنی بر به خنده واداشتن مخاطب باشد از قریحه ی فیلسوفانه ای نشات می گیرد كه مخاطب را به فكر وا می دارد . در نمایشنامه ی كوتاه «حرف، حرف، حرف» او به سراغ سه شخصیت برجسته ی ادبی رفته و با هجو نشانه های برآمده از آثار و شخصیت ادبی آنها ، اثری مفرح آفریده است كه باید چندبار خواند و به آن فكر كرد تا به ریشه های طنز ظریف و هوشمندانه ی این نویسنده پی برد . سه شخصیت نمایشنامه ی او سه میمون هستند كه به جبری ناشناخته پشت سه ماشین تایپ نشسته اند و مجبورند كه بنویسند . آنها به ترتیب شمایلی از فرانتس كافكا ، جان میلتون و جاناتان سوییفت بشمار می روند  كه در تكه پرانی هایشان به یكدیگر كه سرشار از شوخی های مكرر با آثار شكسپیر بویژه نمایشنامه ی هملت است به طرحی مثالین از گرفتاری بشر در جهانی می رسند كه شاید یكی از راه های رهایی از آن نوشتن ، نوشتن و نوشتن مدام باشد . آنها حتا با نقش خودشان هم شوخی می كنند و خودشان را هم دست می اندازند . اما چیزی كه معلوم است این است كه آنها مجبورند نمایشنامه ی هملت شكسپیر را دوباره و این بار به شكل تصادفی بنویسند و آنطور كه شخصیت سوییفت می گوید : « ما رو نشونده ن اینجا برای اینكه مزیت ناشناخته ی تصادفی بودن ثابت بشه ، و چیزی تولید كنیم كه حتا اگه هم صاف از زیر ِ‌دستمون در بیاد ، خودمون تشخیصش نمی دیم ...». در این بین كسی كه به فكر فرار كردن از مهلكه است ، سوییفت است و كافكا و میلتون انگار كه این تقدیر را پذیرفته باشند در آخر مشغول نوشتن هملت می شوند .البته آن هم به شیوه ی مضحك خودشان . 

طنز آیوز ، طنزی استعاری است ، هجوهایش می تواند حسابی به خنده تان بیاندازد و تصوری كه می شود از اجرای این نمایشنامه داشت ذهن هر كارگردانی را قلقلك می دهد . بویژه آنهایی كه دو نمایشنامه ی دیگر این نویسنده را كه به فارسی چاپ شده ، دیده باشند . نمایشنامه ی «فیلیپ گلس یك قرص نان می خرد» كه پیش ترها در فصلنامه ی تخصصی ادبیات نمایشی «سیمیا»  - یعنی زمانی كه این نشریه را عده ای دانشجوی تئاتر در می آورند- چاپ شد و نمایشنامه ی «مسئله ای نیست» كه در فصلنامه ی صحنه دوران سردبیری حمید امجد منتشر شده بود .  

حمید امجد علاوه بر ترجمه ی روان این نمایشنامه یادداشت كوتاهی  در مورد دیوید آیوز و همچنین تحلیل هایی از آثار میلتون ، كافكا و سوییفت كه مبدا هجوهای آیوز بوده در ابتدای این نمایشنامه ی كوتاه آورده است و خواندن آن را برای شما دقیق تر كرده  است .

حرف، حرف، حرف(نمایشنامه )

دیوید آیوز

برگردان حمید امجد

24 صفحه

500 تومان

در باره ی شاه اوبو آلفرد ژاری

یك نمایشنامه ی دادائیستی

 بارها شده بود كه در كتاب های تاریخ تئاتر آن هم در صفحاتی كه مربوط به ظهور جریان هایی چون دادائیسم و ابزورد  در نمایشنامه نویسی بود به نام آلفرد ژاری و نمایشنامه ی «شااه اوبو» او برخورده بودیم اما هیچ اثری از آثار این نمایشنامه به زبان فارسی دیده نمی شد تا اینكه به همت جواد ذوالفقاری این نمایشنامه ترجمه و توسط انتشارات نوروز هنر به بازار نشر عرضه شد . ذوالفقاری در این كتاب پیش از نمایشنامه "شاه اوبو" سه یادداشت در ارتباط با ژاری آورده است كه تا حدودی می تواند در ترسیم سیمای این چهره ی مخالف خوان تاریخ ادبیات نمایشی راهگشا باشد . "گذری به دنیای استثنایی آلفرد ژاری"، "سالشماری زندگی آلفرد هانری ژاری"، و ترجمه ی "مقدمه مترجم انگلیسی این نمایشنامه" عناوین این بخش ها را تشكیل می دهد . آلفرد ژاری(Alfred Jarry) شاعر، نویسنده و نمایشنامه نویس سمبولیست فرانسوی در روز 8 سپتامبر 1873 متولد شد . او در سن 15 سالگی همراه با یکی از دوستانش نمایشنامه ای به نام "لهستانی ها" نوشت و آن را با عروسک خیمه شب بازی اجرا کرد. این نمایشنامه که برای مسخره کردن معلم فیزیک اش نوشته شده بود بعد ها مبنای نمایشنامه ی شاه اوبو  قرار گرفت . شخصیت اصلی این نمایشنامه پدر هِب  ،  یک کودن شکم گنده با سه دندان که یکی از سنگ، یکی از آهن و یکی از چوب است ، با  یک گوش تاشو و یک بدن کج و ناقص . پدر هب در شاه اوبو تبدیل به اوبو می شود که یکی از هیولاوار ترین و حیرت آور ترین شخصیت ها در ادبیات نمایشی فرانسه به شمار میرود.  ژاری در 1 نوامبر 1907 بر اثر بیماری سل که مصرف الکل و مواد مخدر آن را تشدید کرده بود در شهر پاریس درگذشت. گفته می شود آخرین درخواست او قبل از مرگ یک خلال دندان بوده است. شاه اوبو اثر آلفرد ژاری و  سینه های تیرزیاس  اثر  گیوم آپولینر  نخستین نمایشنامه هایی هستند كه از رویكرد گروتسک در زمینه ی ادبیات نمایشی بهره بردند . در این میان ، نمایشنامه شاه اوبو از جایگاه برجسته تری برخوردار است و خواندن آن می تواند در ترسیم مسیری كه ادبیات نمایشی را به آفرینش آثار بكت و  یونسكو رساند یاری رسان باشد.

آلفرد ژاری در عمر کوتاه 34 ساله‌اش، آثار بسیاری را خلق می‌کند که تعدادی از آن‌ها پس از مرگش منتشر شد. او در21 سالگی اولین کتابش را تحت عنوان لحظاتی از تذکره شنی (که ترکیبی از نمایش‌های عروسکی بود) منتشر کرد و 22 سالگی دومین کتابش (سزار – دجال مسیح) را منتشر می‌کند. آلفرد ژاری در سن 24 سالگی موفق به انتشار اولین رمانش به نام "شب‌ها و روزها" می‌شود که درباره یک سرباز فراری است. از دیگر رمان‌های او می‌توان به مه سالین (1901) ، ابرنر (1902)، کارهای بزرگ و عقاید دکتر فاسترول، پاتا فیزیك (1911)، شرابه شمشیر (تکمیل شده توسط شارلوت ژاری، 1943) اشاره کرد. با آنكه ترجمه ی جواد ذوالقاری در بسیاری از بخش ها  نتوانسته حق مطلب را ادا كند اما خواندن این نمایشنامه را شدیدا به  شما توصیه می كنیم . كتاب دنیای استثنایی آلفرد ژاری توسط انتشارات نوروز هنر در شمارگان 1200 و قیمت دوهزار تومان منتشر شده است.

 دنیای استثنایی شاه اوبو

آلفرد ‍ژاری

جواد ذوالفقاری

نوروز هنر

2000 تومان

چند تك نگاری پیرامون كارگردانان تئاتر ایران

 نوشتن و پ‍ژوهش كردن پیرامون تئاتر ایران همچون تلاش برای پركردن چاه ویلی می ماند كه هر روز از روز پیش ، تشنه تر و نیازمند تر می شود . رشد جمعیت علاقمند به این هنر در سالهای پس از انقلاب ، تاسیس دانشكده های گوناگون تئاتری و جوان ترهایی كه گاه با خلاقیت های صحنه ای شان ریش سفیدها و بزرگترها را به خاطر نادیده گرفتن آنچه كه به عنوان میراث و تجربیات گذشتگان برشمرده می شود دل آزرده می كنند،  نیاز به آگاهی از تاریخ تئاتر سرزمینمان را به امری حیاتی بدل كرده است . با همین سودا بوده است كه در سالهای اخیر سیل آثار ظاهراً‌ پژوهشی و اغلب نیم بند در حوزه ی تئاتر وارد بازار نشر شده است و اغلب با اتخاذ شیوه شناسی های نامناسب تنها بر طبل ضایع كردن سوژه های ناب در این زمنیه كوبیده اند ؛ البته در این میان پژوهش های ارزنده ای همچون «تیاتر قرن سیزدهم» حمید امجد ، «تاریخ ادبیات نمایشی» جمشید ملك پور ، تلاش نویسندگان جوان فصلنامه ی تخصصی ادبیات نمایشی سیمیا پیش از آنكه علی دهباشی آن را منتشر كند و... ، استثناهای كم شمار در این بین هستند . با این حال واقعیت آن است كه باید برای رسیدن به وضعیتی بسامان در این زمینه از تمامی آثار اینچنینی استقبال كرد . مجموعه ی كارگردانان تئاتر معاصر ایران كه به كوشش وحید ایوبی و توسط نشر تجربه منتشر شده است یكی از نمونه های اولیه در حوزه ی تاریخ نگاری كارگردانان تئاترایران است . در فهرست 10 عنوان نخست این مجموعه به ترتیب نام های  1-شاهین  سركیسیان 2- عباس جوانمرد 3- حمید سمندریان 4- مهین اسكویی 5- پری صابری 6- جعفر والی 7- بیژن مفید 8- ركن الدین خسروی 9- خلیل موحد دیلمقانی و10-اسماعیل خلج قرار گرفته كه از این میان 4 عنوان نخست به اضافه ی عنوان هشتم تا به امروز منتشر شده است . دیگر عناوین این مجموعه همچون ویژه ی اسماعیل خلج و بیژن مفید یكی دو سالی است كه هنوز از وزارت ارشاد اجازه ی نشر دریافت نكرده است . ساختار هریك از این عناوین بیشتر متكی بر جمع آوری نوشته ها و گاه گفته هایی پیرامون این هنرمندان است . اما وحید ایوبی تلاش كرده است در عین حفظ ساختار نقل قول گون كتاب ، مجموعه ای منظم از مواد خام برای انجام تحلیل و نیز یافتن مسیرهای پژوهشی برای خوانندگانش فراهم كند . از این رو خواندن كتابهای این مجموعه را به تمام دانشجویان و پژوهشگران اندك شمار حوزه ی تئاتر توصیه می كنیم . علاقمندان تئاتر نیز می توانند گوشه هایی جذاب از تاریخ تئاتر ایران در 50 سال گذشته را در این مجموعه مشاهده كنند .به امید روزی كه تئاتر ایران هم صاحب یك تاریخ نگاری ، جامع ، عمیق و ارزشمند شود.

 كارگردانان تئاتر معاصر ایران

به كوشش وحید ایوبی

نشر تجربه

میانگین بها ی هر جلد 1200 تومان